थारू भाषा र साहित्य

 

 

थारू भाषा साहित्य थारू समुदायको मौलिक भाषा, संस्कृति, परम्परा र इतिहासलाई प्रतिबिम्बित गर्ने महत्वपूर्ण साहित्यिक सम्पदा हो। नेपाल, भारत, र बंगलादेशका विभिन्न भागमा रहेका थारू समुदायका सदस्यहरूले आफ्नै भाषा र संस्कृतिमा आधारित साहित्य सिर्जना गर्दै आएका छन्। 

 

१. थारू भाषा परिचय 

थारू भाषा भारत–आर्य भाषा परिवारअन्तर्गत पर्दछ। यो नेपालका तराई क्षेत्र (सुनसरीदेखि कञ्चनपुरसम्म) र भारतको उत्तर प्रदेश, बिहार, उत्तराखण्ड तथा मध्य प्रदेशका केही भागमा बोलिने भाषा हो। थारू भाषाका विभिन्न उपभाषाहरू छन्, जस्तै— राजी, देउकुरी, डंगौरा, कोचर, सोनहा, चौधरी, आदि। 

 

२. थारू साहित्यको इतिहास 

थारू समुदाय मौखिक परम्परामा धनी छ। थारू भाषा साहित्य मुख्यतः लोककथाहरू, लोकगीतहरू, लोकोक्तिहरू, पहेलिहरू, पौराणिक कथा, धार्मिक गीतहरू, र नृत्यमार्फत पुस्तादेखि पुस्ता हस्तान्तरण हुँदै आएको छ। लिखित साहित्य पछिल्लो समय मात्र विकास भएको हो। 

 

मुख्य साहित्यिक विधाहरू 

 

(क) लोक साहित्य 

थारू समुदायको मौखिक साहित्य निकै समृद्ध छ। प्रमुख लोक साहित्यका विधाहरूमा निम्न समावेश छन्— 

१. लोककथा र किंवदन्तीहरू– राजा रानीका कथा, धार्मिक कथा, प्राकृतिक शक्तिहरूसँग सम्बन्धित कथाहरू। 

२. लोकगीतहरू– विवाह, चाडपर्व, खेतीपाती, प्रेम, करुणा र वीरताका गीतहरू। प्रचलित लोकगीतहरूमा माल्हा, झुमरा, मागे, सोहर, करिमा आदि पर्दछन्। 

३. लोकोक्ति र पहेली– थारू समुदायमा पुराना भनाइहरू (लोकोक्ति) र पहेलीहरू निकै लोकप्रिय छन्। 

 

(ख) आधुनिक साहित्य 

थारू भाषा साहित्य आधुनिक कालमा लेखनको रूपमा विकसित भएको हो। साहित्यिक लेखनमा विभिन्न विधाहरू समावेश छन्— 

 

१. कविता 

थारू भाषामा लेखिएका कविताहरूमा सामाजिक यथार्थ, प्रकृति प्रेम, थारू पहिचान, शोषणविरोधी विचार, प्रेम आदि विषय पाइन्छन्। ८८रामकुमार वियोगी, अर्जुन थारू, लक्ष्मण थारू८८ जस्ता साहित्यकारहरू थारू कवितामा सक्रिय छन्। 

 

२. कथा र उपन्यास 

थारू कथाहरूमा ग्रामीण जीवन, सामाजिक असमानता, गरिबी, सांस्कृतिक पहिचान जस्ता विषयवस्तु उठाइन्छ। उदाहरणका लागि, “आगडि बास“ (रामकुमार वियोगी) थारू कथासंग्रह हो। 

 

३. नाटक 

थारू समुदायको मौलिक परम्परा झल्कने नाटकहरू लेखन र प्रदर्शन हुँदै आएका छन्। ग्रामीण जीवनशैली, धार्मिक परम्परा र ऐतिहासिक घटनाहरू नाटकमा झल्काइन्छ। 

 

४. निबन्ध र लेख 

थारू साहित्यमा सामाजिक विषयहरू, राजनीति, सांस्कृतिक मुद्दाहरू, जातीय पहिचान जस्ता विषयमा लेखिएका निबन्धहरू भेटिन्छन्। 

 

३. थारू साहित्यका प्रमुख स्रष्टाहरू 

थारू साहित्यमा योगदान पुर्याउने केही महत्वपूर्ण साहित्यकारहरूः 

१. रामकुमार वियोगी– थारू भाषा साहित्यका प्रमुख हस्ती, कवि तथा लेखक। 

२. अर्जुन थारू – थारू भाषाका आधुनिक लेखक। 

३. लक्ष्मण थारू – थारू भाषाका चर्चित कवि। 

४. देवीलाल चौधरी – थारू भाषा संरक्षणमा योगदान पुर्याउने व्यक्तित्व। 

 

४. थारू भाषा साहित्यको विकास र प्रवद्र्धन 

थारू भाषाको संरक्षण र प्रवद्र्धनका लागि नेपाल सरकार र विभिन्न थारू संघसंस्थाहरूले पहल गरिरहेका छन्। थारू भाषामा विभिन्न पत्रपत्रिका, साहित्यिक गोष्ठीहरू, रेडियो कार्यक्रमहरू, पुस्तक प्रकाशन आदि हुँदै आएका छन्। नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले पनि थारू भाषा साहित्यको संरक्षणमा ध्यान दिइरहेको छ। 

 

निष्कर्ष 

थारू भाषा साहित्य मौखिक परम्पराबाट लेखन यात्रामा अघि बढिरहेको छ। आधुनिक समयमा यसलाई अझ समृद्ध बनाउन लेखन, अनुसन्धान, प्रकाशन, अनुवाद, तथा प्रविधिको प्रयोग जरुरी छ। थारू साहित्यले नेपालकै विविध सांस्कृतिक पहिचानलाई बलियो बनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ।